Арнайы баяндама
“Qazaqstan Shutdown 2022”
Цифрлық инклюзия
Цифрлық инклюзия
Автор статьи
Вениамин Алаев
«Қайрат Иманалиев атындағы мүгедек адамдардың құқықтары жөніндегі Комиссия» ҚБ
«Мүгедек адамдардың құқықтары туралы» Конвенцияда қатысушы мемлекеттер мүгедек адамдардың интернетке қолжетімділігін қамтамасыз ету үшін тиісті шаралар қолданатыны үш рет айтылған.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің мәліметінше, 2021 жылғы 8 қазандағы жағдай бойынша Қазақстанда 702 мыңнан астам мүгедектігі бар адам тұрады. «Біз туралы сөз жоқ» – мүгедектігі бар адамдардың қоғамдық ұйымдарының ұраны. Бұл ұйымдарды саясат пен бағдарламаларды әзірлеу процесіне тарту керек. Интернет-технологиялар мүмкіндігі шектеулі адамға қазіргі қоғамда бұрын-соңды болмағандай толыққанды өмір сүруге мүмкіндік береді. Олар қоғамдық өмірге толыққанды қатыса алады және тиісті интернет құралдарының қол жетімділігі кезінде экономикаға айтарлықтай үлес қоса алады. Алайда ТЖ жарияланған кезеңде мүгедек адамдар, сондай-ақ елдің барлық халқы интернетке қол жеткізбей қалды.
Интернетке қол жетімділіктің болмауы мүгедектігі бар адамдар үшін ыңғайлы форматта ақпарат ағынын шектеді және қоғамдық өмірге белсенді қатысу мүмкіндігін жоққа шығарды. Үйде жұмыс істейтін немесе оқитын адамдар, интернетке тұрақты қосылуды қажет ететін бағдарламалық жасақтаманы пайдаланатын адамдардың барлығы зардап шекті.
Мүгедектігі бар азаматтардың жекелеген санаттарында қиындықтар болды
1. Естімейтін және нашар еститін азаматтар:
● Естімейтін және нашар еститін азаматтар әдеттегі өмірде WhatsApp пен басқа да бейне қоңырау мессенджерлерін ымдау тілі арқылы диалог жүргізу үшін қолдануға дағдыланған. Интернетті өшіру осы байланыс арнасын толығымен жауып тастады. Көбіне сөйлемейтін азаматтар көбірек зардап шекті.
● Коммуникация арналарының бірі ретінде қалдырылған SMS-пен хат алмасу тек оқи және жаза алатын азаматтарға ғана мүмкін болды.
● Пандемия кезінде халықтың бетперде кию қажеттілігіне байланысты ерінді оқитын естімейтін және нашар еститін азаматтардың тұлғааралық қарым-қатынаста қиындықтар туындауымен жағдай ушығып кетті.
2. Зағип және нашар көретін азаматтар
Қосалқы техникалық құрал ретінде көзі көрмейтін азаматтар смартфондарды пайдаланады. 1 топтағы көру қабілеті нашар адамдарға мемлекет смартфондар береді. Android платформасындағы телефондардағы соқырларға ыңғайлы болу үшін бірқатар параметрлерді қосуға болады, соның ішінде Talk Back және Explore By Touch, сонымен қатар Vlingo — iOS платформасы үшін қол жетімді Siri жеке көмекшісі сияқты дауыстық бағдарламалық жасақтама; және Apple шығарған құрылғыларда VoiceOver функциясын конфигурациялау мүмкіндігі бар. Жұмыс принципі жалпы-пайдаланушы қажетті қосымшаны, мәзір элементін, мәтін өрісін немесе оған қажет нәрсені таңдай алатындай етіп түрту арқылы орындалатын командаларды дыбыстау. Сонымен қатар, Looktel Money Reader және Color Identifier сияқты қосымшалар бар, олар GreenGar Studio әзірлеген және әлемнің барлық елдерінің түстер мен ақша бірліктерінің атауларын тануға және айтуға мүмкіндік беретін камераны пайдалануға негізделген. Project Ray жасаған Ray App сияқты басқа қосымшалар Android платформасындағы телефон интерфейсін жеңілдетуге және пайдаланушыны экранның бірінші жанасу орнына байланысты мүмкіндіктер опцияларына бағыттауға мүмкіндік береді. Сәтті пайдалану үшін осы көмекші бағдарламалардың барлығы Интернетке қол жетімді болуы керек. Осылайша, зағип азаматтар да қандай да бір ақпараттық вакуумға түсіп, бөгде адамдардың көмегінсіз жұмыс істей алмады.
3. Мүгедектер арбасын пайдаланушылар және мүмкіндігі шектеулі азаматтардың басқа да санаттары
Сатып алуларды онлайн немесе банк картасымен төлеу мүмкіндігінің болмауы мүгедек адамдарды азық-түліксіз қалдырды. Әсіресе, үйден өз бетінше шығып, банкоматты пайдалана алмағандар зардап шекті.
4. Психикалық ерекшеліктері бар адамдар
Интернетке қол жетімділіктің болмауына байланысты психикалық ерекшеліктері бар адамдар мен қарт адамдар телефонға немесе смарт-сағаттарға салынған және олардың орналасқан жерін бақылауға мүмкіндік беретін трекерлерді пайдалану мүмкіндігінен айырылды.
5. Қант диабетімен өмір сүретін адамдар
● Қандағы глюкоза деңгейін үздіксіз бақылау жүйесін пайдаланатын қант диабеті бар балалардың ата-аналарында гликемия деңгейінің өзгеруін нақты уақыт режимінде бақылау және жауап беру мүмкіндігінің болмауы.
● Жаңадан анықталған қант диабеті бар балалардың отбасыларының тәжірибелі ата-аналарының тең қолдау бағдарламасын бұзуы («Тәлімгерлер» жобасы).
● Өнімдердегі көмірсулар мен басқа да қоректік заттар туралы медициналық қосымшалардан ақпарат ала алмауы.
● Қант диабеті бар балалар мен жасөспірімдерге және олардың ата-аналарына арналған оқу бағдарламасын бұзылуы.
Қорытынды
Мүгедектігі бар адамдар үшін интернетке қолжетімділіктің болуы өмірлік қажеттілікке айналғанын атап өту қажет. Барлық бағдарламалық жасақтама біздің қалыпты, мүмкін болатын өмірімізге қажетті компенсаторлық функцияларды орындайды. Интернеттің болмауы ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз етуде қиындықтар туғызды, нәтижесінде қосымша алаңдаушылық туындады. Байланыс үшін қалдырылған әдіс, атап айтқанда телефон байланысы мен SMS мүгедектігі бар азаматтардың кейбір санаттарының қалыпты жұмыс істеуі үшін жеткіліксіз болды.
Ұсынымдар:
Төтенше жағдай ұзақ уақытқа енгізілген жағдайда компенсаторлық функцияларды қамтамасыз етудің балама әдісін, оның ішінде жеке көмекшілердің жеке қолдауын күшейтуді ойластыру қажет.